آرشیو نرخ دلار را چطور درست بخوانیم

یک نمودار چهل‌سالهٔ نرخ دلار را باز کنید. تا میانهٔ راه یک خط تقریباً صاف می‌بینید و بعد یک دیوار عمودی. نتیجهٔ طبیعی‌ای که آدم می‌گیرد این است که «تا فلان سال هیچ اتفاقی نیفتاده و بعد همه‌چیز خراب شده». هر دو نیمهٔ این نتیجه غلط است، و ایراد از داده نیست؛ از شکل خواندن آن است.

در این مقاله می‌گوییم یک آرشیو نرخ را چطور باید خواند: تفاوت نرخ اسمی و واقعی، تلهٔ برابری امروز، این‌که آرشیو نرخ ارز ما از چه سالی و با چه دقتی داده دارد، و شش قدم برای مقایسهٔ درست دو بازه.

چرا نمودار بلندمدت گمراه می‌کند

دو دلیل فنی ساده پشت آن دیوار عمودی است.

اول، محور خطی. وقتی عددی از چند ده به چند صد هزار می‌رسد، روی محور خطی همهٔ سال‌های اول در ضخامت یک خط له می‌شوند. رشد پنجاه درصدی در سالی که نرخ دو رقمی بوده، روی نمودار دیده نمی‌شود، در حالی که همان درصد رشد امسال یک جهش بزرگ به نظر می‌رسد. راه‌حل استاندارد، محور لگاریتمی است: روی آن، فاصلهٔ یکسان یعنی درصد یکسان، و آن وقت دهه‌های اول هم حرف می‌زنند.

دوم، خودِ واحد اندازه‌گیری تغییر کرده. تومان امروز با تومان دههٔ شصت یک چیز نیست. نموداری که هر دو را با یک واحد می‌کشد، در واقع دو چیز متفاوت را کنار هم گذاشته است.

اسمی و واقعی: دو عددی که یکی نیستند

نرخ اسمی همان عددی است که در آرشیو ثبت شده؛ قیمت یک دلار به تومان در آن روز. نرخ واقعی یعنی همان عدد بعد از این‌که اثر تورم عمومی از آن جدا شود؛ یعنی «یک دلار در آن روز چقدر کالا و خدمت داخلی می‌ارزید».

این دو می‌توانند خلاف هم حرکت کنند. سالی که نرخ اسمی سی درصد بالا می‌رود ولی سطح عمومی قیمت‌ها چهل درصد، دلار در عمل ارزان‌تر شده است، نه گران‌تر — هرچند عدد روی تابلو بزرگ‌تر شده. همین یک نکته دلیل بیشتر بحث‌های بی‌نتیجه دربارهٔ «دلار گران است یا ارزان» است.

راه عملی‌اش ساده است: هر دو سر بازه را بر شاخص قیمت همان سال تقسیم کنید، یا نرخ را به یک واحد باثبات‌تر تبدیل کنید — مثلاً یک سبد کالا، دستمزد پایه، یا یک دارایی مرجع. هر کدام را انتخاب کردید، در کل مقایسه همان را نگه دارید و در نمودار بنویسید که با چه چیزی تعدیل کرده‌اید. ما اینجا عدد شاخص تورم را نمی‌نویسیم، چون مرجع رسمی‌اش جای دیگری است و نوشتنش در یک مقاله فقط عددی می‌سازد که سال بعد کهنه است.

تلهٔ برابری امروز

فرض کنید می‌خواهید نمودار ده‌سالهٔ نرخ یورو به تومان بکشید. ساده‌ترین کار این است که آرشیو دلار را بردارید و در برابری امروزِ یورو ضرب کنید. نتیجه یک نمودار تمیز و کاملاً غلط است.

چون برابری یورو با دلار در این ده سال ثابت نبوده؛ در بعضی سال‌ها هر یورو نزدیک یک دلار و ده سنت می‌ارزید و در بعضی سال‌ها بیشتر. اگر همه‌جا برابری امروز را بگذارید، همهٔ آن نوسان را پاک کرده‌اید و یک تاریخ ساختگی کشیده‌اید. قاعدهٔ درست این است: هر روز با برابری همان روز قیمت بخورد.

آرشیو ما همین کار را می‌کند. برای سال‌هایی که دادهٔ بازار تهران برای یک ارز وجود دارد، نرخ همان بازار ثبت شده؛ و برای سال‌های قبل‌تر، نرخ از تقسیم دلارِ همان روز بر برابری رسمیِ همان روز ساخته شده، نه برابری امروز. در پاسخ سرویس، فیلد source این دو را از هم جدا می‌کند: market یعنی نرخ پایانی بازار آزاد و derived یعنی ساخته‌شده از دلار و برابری رسمی. چرا این دو با هم فرق دارند را نرخ لیر ترکیه و درهم امارات با فرمولش توضیح داده است.

آرشیو نِت اَرز چه دارد و از کی

پیش از اعداد، یک یادآوری: این آرشیو برای فهمیدن گذشته است، نه برای پیش‌بینی آینده. کاری که از آن برمی‌آید، فهمیدن هزینهٔ واقعی یک خرید خارجی در سال‌های مختلف است؛ تفکیک همان هزینه را در خرید از سایت‌های خارجی با تومان نوشته‌ایم.

ستون فقرات آرشیو، دلار است: از مهر ۱۳۶۰ تا امروز، حدود سیزده هزار روز. اما دقت این داده در طول زمان یکسان نیست و این را باید بدانید تا نتیجه‌گیری بیش از حد دقیق نکنید:

برای بقیهٔ ارزها، شروع دادهٔ بازار دیرتر است و سال‌های قبلش از دلار ساخته شده. چند نمونه: درهم امارات و پوند و یورو از حدود ۱۳۹۱ دادهٔ بازار دارند، و لیر ترکیه و ین ژاپن و روبل از حدود ۱۳۹۳. سال‌های قبل از آن برای این ارزها وجود دارد، ولی از جنس derived است. دینار عراق و چند ارز منطقه هم اصلاً از ۱۳۹۳ به بعد داده دارند.

یک محدودیت صادقانه هم بگوییم: سال‌های اول آرشیو با دقت امروز قابل مقایسه نیستند. وقتی یک عدد برای کل یک سال ثبت شده، هر تحلیلی که از آن «اوج و کف همان سال» بیرون بکشد، چیزی را نشان می‌دهد که در داده وجود ندارد. برای همین در نمودارهای بلندمدت، دهه‌های اول را به‌عنوان روند بخوانید و نه به‌عنوان نوسان.

نکتهٔ آخر دربارهٔ خود عدد امروز: نرخ زندهٔ تابلو قیمت لحظه‌ای بازار تتر است و آرشیو نرخ پایانی بازار آزاد؛ این دو معمولاً خیلی به هم نزدیک‌اند ولی یکی نیستند. تفاوتشان را در تفاوت نرخ تتر و دلار آزاد باز کرده‌ایم و اگر می‌خواهید بدانید اصلاً چند نرخ ارز در ایران وجود دارد، چهار نرخ ارز در ایران نقشهٔ کامل را دارد.

شش قدم برای مقایسهٔ درست یک بازه

1. دو سر بازه را از یک جنس بگیرید. پایانی با پایانی، لحظه‌ای با لحظه‌ای. مقایسهٔ نرخ زندهٔ امروز با پایانی ده سال پیش، مقایسه نیست.
2. بازه را از وسط یک موج انتخاب نکنید. شروع از کف یک سقوط یا اوج یک جهش، هر عددی را می‌تواند بسازد. یک تاریخ بی‌طرف انتخاب کنید و دلیلش را بنویسید.
3. محور را لگاریتمی کنید اگر بازه بیش از چند سال است.
4. اسمی و واقعی را جدا نگه دارید و در عنوان نمودار بنویسید کدام را رسم کرده‌اید.
5. دقت داده را لحاظ کنید. از یک میانگین سالانه نمی‌شود «نوسان آن سال» را نتیجه گرفت.
6. منبع هر نقطه را نگه دارید. در آرشیو ما فیلد source همین کار را می‌کند؛ جدا کردن دادهٔ بازار از دادهٔ ساخته‌شده، تفاوت یک تحلیل قابل دفاع با یک نمودار زیباست.

سه سؤالی که آرشیو واقعاً جواب می‌دهد

آرشیو برای پیش‌بینی ساخته نشده، ولی سه سؤال هست که خوب جواب می‌دهد و هر سه به کار خرید و کسب‌وکار می‌آیند.

1. «این بازه چقدر پرنوسان بوده؟» کندل روزانه بیشترین و کمترین هر روز را دارد، پس می‌توانید دامنهٔ نوسان را ببینید نه فقط یک عدد پایانی. برای کسی که قیمت محصولش به نرخ وابسته است، همین عدد تعیین می‌کند هر چند وقت یک بار باید قیمت‌ها را بازبینی کند.
2. «در فلان تاریخ نرخ چند بود؟» برای تسویه‌حساب، دفترداری و بازسازی یک فاکتور قدیمی. اینجا دقیقاً باید بدانید نرخ آن روز از بازار آمده یا ساخته شده، چون تفاوتش در یک سند مالی مهم است.
3. «الگوی فصلی داریم؟» جواب معمولاً محتاطانه است: بعضی فصل‌ها تقاضای سفر و تعطیلات را بالا می‌برند، ولی هیچ الگویی آن‌قدر قوی نیست که بشود روی آن برنامه‌ریزی قطعی کرد. آرشیو این را نشان می‌دهد؛ چیزی که نشان نمی‌دهد، نرخ فرداست.

گرفتن داده: صفحه و سرویس

برای نگاه کردن، صفحهٔ آرشیو نرخ ارز سال‌ها، ماه‌ها و روزها را به شمسی و میلادی نشان می‌دهد و می‌گوید هر ارز از چه تاریخی داده دارد. دیدن اعداد گذشته برای اعضای سایت است؛ ساخت حساب رایگان است و همان حساب برای فروشگاه و بقیهٔ سرویس‌ها هم کار می‌کند.

برای کار برنامه‌ای، آرشیو روزانه در طرح پروی API نرخ ارز در دسترس است و هم JSON می‌دهد و هم CSV:

# نرخ یک روز مشخص، با تاریخ شمسی یا میلادی
curl "https://netarz.ir/api/fx/v1/archive/USD?date=1397-07-03" \
  -H "Authorization: Bearer $NETARZ_FX_KEY"

# یک سال کامل، آمادهٔ باز شدن در اکسل
curl "https://netarz.ir/api/fx/v1/archive/EUR?from=1399-01-01&to=1399-12-30&format=csv" \
  -H "Authorization: Bearer $NETARZ_FX_KEY" -o eur-1399.csv

{
  "data": {
    "code": "USD", "quote_currency": "IRT", "unit": 1,
    "requested": "2018-09-25", "exact": true,
    "date": "2018-09-25", "jdate": "1397-07-03",
    "open": 19010, "high": 19350, "low": 16830, "close": 18670,
    "source": "market", "resolution": "daily"
  }
}

اگر روزی که خواسته‌اید تعطیل بوده، آخرین روز کاری قبلش برمی‌گردد و exact برابر false می‌شود؛ این را در گزارش لحاظ کنید. فیلد resolution هم می‌گوید آن ردیف روزانه است یا میانگین ماهانه و سالانهٔ دهه‌های اول. پارامترها و سقف ردیف‌ها در مستندات تاریخچه آمده و بردن همین داده به صفحهٔ گسترده را در نرخ دلار در گوگل شیت و اکسل نوشته‌ایم. برای رسم و تحلیل حرفه‌ای‌تر هم ابزارهای نمودار مثل اکانت TradingView Premium در فروشگاه هست.