قیمت دلار در روزهای مهم اقتصاد ایران؛ از قطعنامهٔ ۵۹۸ تا امروز

روز اعلام توافق هسته‌ای (برجام)، ۲۳ تیر ۱۳۹۴، دلار آزاد در تهران ۳ هزار و ۲۱۸ تومان بود؛ کمتر از اوج بهمن ۱۳۹۱. روز خروج آمریکا از برجام، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷، به ۶ هزار و ۵۷۰ تومان رسیده بود و کمتر از پنج ماه بعد، ۳ مهر ۱۳۹۷، با ۱۸ هزار و ۶۷۰ تومان بالاترین قیمت پایانی آن سال را ثبت کرد.

خط زمانی زیر قیمت دلار را در سیزده روز مهم اقتصاد ایران کنار هم گذاشته، از پذیرش قطعنامهٔ ۵۹۸ تا بازگشت تحریم‌های سازمان ملل. کنار هر ردیف آمده که دلار امروز چند برابر همان روز است و این ستون با هر به‌روزرسانی آرشیو خودش را تازه می‌کند.

این صفحه رویدادها را فقط از یک زاویه روایت می‌کند: قیمت دلار در بازار آزاد. دربارهٔ درستی یا نادرستی هیچ تصمیمی داوری نمی‌کنیم و نمی‌گوییم دلار از این‌جا به کجا می‌رود.

از قطعنامهٔ ۵۹۸ تا یکسان‌سازی ۱۳۸۱

تیر ۱۳۶۷، ماهی که قطعنامهٔ ۵۹۸ پذیرفته شد و جنگ پایان گرفت، میانگین قیمت دلار ۱۳۴ تومان بود. این عدد میانگین ماه است نه قیمت یک روز، چون آرشیو برای آن سال‌ها دادهٔ روزانه ندارد. تقریباً پنج سال بعد، فروردین ۱۳۷۲، دلار ۱۶۶ تومان بود؛ رشدی حدود ۲۴ درصد در کل این مدت.

۱۳۷۲ سال آغاز یکسان‌سازی نرخ ارز بود؛ قرار بود نرخ رسمی و نرخ بازار یکی شوند. به روایت بیشتر گزارش‌های اقتصادی آن دوره، این تجربه دوام زیادی نداشت. در جدول سالانه، دلار آن سال ۵۲٫۵ درصد و سال بعدش ۴۳٫۶ درصد گران شد و از ۱۶۶ تومانِ اول ۱۳۷۲ به ۳۵۲ تومانِ پایان ۱۳۷۳ رسید؛ بیش از دو برابر در دو سال.

اردیبهشت ۱۳۷۴ با تحریم تجاری آمریکا همراه شد و میانگین دلار در همان ماه به ۵۱۲ تومان رسید، بالاترین عدد آن سال. اما سال با ۴۰۴ تومان تمام شد، حدود ۲۱ درصد پایین‌تر از آن اوج.

آخرین روز معاملهٔ ۱۳۸۰، درست پیش از یکسان‌سازی دوبارهٔ نرخ ارز در ۱۳۸۱، دلار ۸۰۰ تومان بود. این بار نرخ مدتی طولانی آرام ماند: پایان ۱۳۸۱ ۸۱۱ تومان و پایان ۱۳۸۹ هزار و ۱۲۰ تومان، یعنی حدود ۳۸ درصد در هشت سال. بیشتر تحلیل‌ها این آرامش را به سال‌هایی گره می‌زنند که درآمد نفتی کشور بالا بود و بانک مرکزی نرخ را در دامنه‌ای باریک نگه می‌داشت.

تحریم بانک مرکزی و جهش ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲

۱۰ دی ۱۳۹۰، روز ردیف «تحریم بانک مرکزی ایران» در خط زمانی، دلار هزار و ۵۹۰ تومان بود. حدود سیزده ماه بعد، ۱۱ بهمن ۱۳۹۱، قیمت پایانی به ۳ هزار و ۸۹۰ تومان رسید؛ حدود ۲٫۴ برابر.

این نخستین جهش بزرگ دورانی است که قیمت هر روز ثبت شده، و الگویی را نشان می‌دهد که بعدها چند بار دیده شد: اوج، و بعد عقب‌نشینی‌ای که به نقطهٔ شروع برنمی‌گردد. ۱۳۹۲ تنها سال دههٔ نود است که دلار ارزان‌تر از سال قبل تمام شد؛ ۱۱٫۴ درصد پایین‌تر، با پایانی حدود ۳ هزار تومان. کمترین قیمت آن سال هم ۲ هزار و ۸۸۹ تومان بود، هنوز نزدیک دو برابر روز تحریم.

قیمت دلار بعد از برجام

۲۳ تیر ۱۳۹۴، روز اعلام توافق هسته‌ای، دلار ۳ هزار و ۲۱۸ تومان بود. آنچه بعد از آن اتفاق افتاد، برای کسی که منتظر سقوط بزرگی بود شاید غافلگیرکننده باشد: دلار ارزان نشد، آرام شد. پایان ۱۳۹۴ به ۳ هزار و ۴۲۵ تومان رسید و پایان ۱۳۹۵ به ۳ هزار و ۷۴۸ تومان؛ حدود ۱۶ درصد رشد در نزدیک بیست ماه.

در کل ۱۳۹۴، کمترین و بیشترین قیمت ثبت‌شده ۳ هزار و ۱۷۸ و ۳ هزار و ۷۲۱ تومان بود و تغییر سالانه ۲٫۶ درصد؛ آرام‌ترین سال دههٔ نود. حرکت بعدی در ۱۳۹۶ شروع شد، با ۳۰٫۷ درصد رشد و پایانی حدود ۴ هزار و ۹۰۰ تومان.

قیمت دلار در سال ۹۷

۱۳۹۷ با دلار ۴ هزار و ۹۷۱ تومانی شروع شد و تا اردیبهشت هم بالا رفته بود. ۱۸ اردیبهشت، روز خروج آمریکا از برجام، قیمت ۶ هزار و ۵۷۰ تومان بود و ۳ مهر به ۱۸ هزار و ۶۷۰ تومان رسید، بالاترین قیمت پایانی آن سال. از روز خروج تا این اوج، دلار حدود ۲٫۸ برابر شد، آن هم در کمتر از پنج ماه.

اگر جدول سالانه را کنار این صفحه باز کنید، برای ۱۳۹۷ در ستون بیشترین عدد ۱۹ هزار و ۳۵۰ تومان را می‌بینید، نه ۱۸ هزار و ۶۷۰. هر دو درست‌اند: ۱۹ هزار و ۳۵۰ بالاترین قیمتی است که در میانهٔ همان روز ثبت شد و ۱۸ هزار و ۶۷۰ قیمتی که بازار با آن بسته شد. ردیف‌های «اوج» در این خط زمانی قیمت پایانی را می‌آورند.

در باقی سال دلار عقب نشست و ۱۳۹۷ را با ۱۲ هزار و ۸۹۰ تومان بست؛ حدود ۳۱ درصد پایین‌تر از اوج مهر، و باز هم ۱۶۳ درصد بالاتر از پایان ۱۳۹۶. هیچ سال دیگری در آرشیو چنین رشدی ندارد.

۱۳۹۹، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴: موج‌های نزدیک‌تر به هم

بعد از ۱۳۹۷ فاصلهٔ موج‌ها کوتاه‌تر شد. ۲۳ مهر ۱۳۹۹ دلار با ۳۲ هزار و ۱۳۰ تومان بالاترین قیمت پایانی آن سال را ثبت کرد؛ بیش از دو برابر قیمت ابتدای همان سال، که ۱۴ هزار و ۹۰۰ تومان بود. سال با ۲۳ هزار و ۹۶۰ تومان تمام شد.

موج بعدی در ۱۴۰۱ آمد. دلار سال را با ۲۶ هزار و ۲۲۰ تومان شروع کرد و ۶ اسفند به ۵۸ هزار و ۵۰۰ تومان رسید؛ باز هم بیش از دو برابر. پایان سال ۴۸ هزار و ۹۰ تومان بود.

۱۴۰۴ دو ردیف در این خط زمانی دارد. در آخرین روز معامله‌ای که آرشیو پیش از آغاز جنگ دوازده‌روزه ثبت کرده، ۲۱ خرداد، دلار ۸۳ هزار و ۵۰۰ تومان بود. ۶ مهر، روز بازگشت تحریم‌های سازمان ملل، ۱۱۰ هزار و ۵۰۰ تومان. سال با ۱۵۹ هزار و ۳۰۰ تومان تمام شد؛ نزدیک دو برابر قیمت خرداد.

چهار موج، کنار هم

چهار موج بزرگ دوران روزانه را اگر کنار هم بگذارید، شباهتشان بیشتر از تفاوتشان است:

• هر موج بین دو و سه برابر. در هر چهار موج، دلار از نقطهٔ شروع تا اوج بین ۲٫۲ و ۲٫۸ برابر شد.
• عقب‌نشینی بود، بازگشت نبود. بعد از هر اوج، دلار تا پایان همان سال ۱۲ تا ۳۱ درصد پایین آمد، ولی در هیچ‌کدام به نقطهٔ شروع موج برنگشت. این توصیفِ گذشته است، نه قاعده‌ای برای آینده.
• فاصلهٔ اوج‌ها کوتاه شد. از اوج ۱۳۹۱ تا اوج ۱۳۹۷ نزدیک شش سال گذشت؛ از ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹ حدود دو سال، و از ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ حدود دو سال و نیم.
• روز برجام، دلار از اوج ۱۳۹۱ ارزان‌تر بود. ۳ هزار و ۲۱۸ تومانِ تیر ۱۳۹۴ حدود ۱۷ درصد پایین‌تر از ۳ هزار و ۸۹۰ تومانِ بهمن ۱۳۹۱ بود.
• از قطعنامهٔ ۵۹۸ تا پایان ۱۴۰۴، حدود هزار و ۲۰۰ برابر. و از روز برجام تا پایان ۱۴۰۴ نزدیک ۵۰ برابر.

کاربرد عملی این تاریخچه، سنجیدن ادعاهاست. وقتی در یک خبر یا بحث می‌خوانید «دلار بعد از فلان رویداد چند برابر شد»، اول ببینید نقطهٔ شروع کدام روز بوده؛ روز خود رویداد، ابتدای سال یا کف قبلی. همان یک انتخاب می‌تواند یک عدد را دو برابر کند. اگر هزینه‌ای ارزی دارید که باید برایش بودجه بگذارید، دامنهٔ کمترین و بیشترین هر سال در جدول سالانه بیشتر به کارتان می‌آید تا یک عدد تنها؛ اجزای قیمت یک خرید خارجی را هم در خرید از سایت‌های خارجی با تومان باز کرده‌ایم.

روش کار و منبع

ردیف‌های خط زمانی دو جنس دارند. ردیف‌های رویداد، قیمت پایانی همان روز را نشان می‌دهند؛ اگر آن روز بازار بسته بوده، آخرین روز معاملهٔ پیش از آن. برای همین ردیف یکسان‌سازی ۱۳۸۱ تاریخ آخر اسفند ۱۳۸۰ را دارد و ردیف جنگ دوازده‌روزه ۲۱ خرداد را. ردیف‌های «اوج» بالاترین قیمت پایانی را در بازهٔ همان بحران می‌آورند، نه بالاترین عدد میانهٔ روز.

سه ردیف اول، ۱۳۶۷ و ۱۳۷۲ و ۱۳۷۴، میانگین همان ماه‌اند و کنار تاریخشان این را نوشته‌ایم؛ آرشیو تا ۱۳۷۹ دادهٔ روزانه ندارد. همهٔ عددها قیمت دلار آزاد در بازار تهران‌اند، نه نرخ رسمی یا نرخ بازار مبادله‌ای (نیما). تفاوت این نرخ‌ها را در چهار نرخ ارز در ایران و فاصلهٔ عدد زندهٔ تابلو با آرشیو را در تفاوت نرخ تتر و دلار آزاد نوشته‌ایم.

فهرست رویدادها را به رویدادهای تاریخ‌داری محدود کرده‌ایم که در گزارش‌های اقتصادی به‌عنوان نقطهٔ عطف بازار ارز از آن‌ها یاد می‌شود. عنوان هر ردیف فقط نام رویداد است و ستون «امروز چند برابر» آخرین قیمت پایانی آرشیو را بر قیمت آن ردیف تقسیم می‌کند. این عددها برای اطلاع‌رسانی‌اند و مبنای قیمت محصولات فروشگاه نیستند.

استفادهٔ آزاد از این داده

نقل این خط زمانی آزاد است؛ نام «نِت اَرز» را بیاورید و به همین صفحه لینک بدهید. «لینک مستقیم این جدول» زیر خط زمانی صفحه را روی خود جدول باز می‌کند (#data-usd-milestones). ستون «امروز چند برابر» هر روز تازه می‌شود، پس لینکی که امروز می‌گذارید سال بعد هم عدد درست را نشان می‌دهد.

اگر قیمت روزهای قبل و بعد از یک رویداد را لازم دارید، آرشیو نرخ ارز قیمت هر روز را با تاریخ شمسی نشان می‌دهد و برای اعضای سایت باز است؛ ساخت حساب رایگان است. برای کار برنامه‌ای و گزارش‌های تکرارشونده، طرح پروی API نرخ ارز آرشیو روزانهٔ دلار از ۱۳۶۰ را با خروجی JSON و CSV می‌دهد؛ پارامترهای تاریخچه در مستندات تاریخچهٔ API نرخ ارز آمده و بردن داده به اکسل را در نرخ دلار در گوگل شیت و اکسل نوشته‌ایم.