مدل رایگان هوش مصنوعی در OpenRouter: چه هست و چرا از درگاه ما نمی‌گذرد

اگر دنبال مدل‌های :free در OpenRouter آمده‌اید، جواب صادقانه در همان خط اول: آن مدل‌ها هنوز روی خود OpenRouter هستند، ولی از ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ از درگاه نِت اَرز عبور نمی‌کنند. این مقاله دلیلش را می‌گوید، نشان می‌دهد آن نسخه‌های رایگان واقعاً چه هستند، و به‌جایش از کجا و با چه هزینه‌ای شروع کنید.

اگر سؤال کلی‌تری دارید — یعنی اصلاً «API رایگان هوش مصنوعی» در این بازار چه معنایی دارد — همان بحث را جداگانه باز کرده‌ایم.

مدل :free در OpenRouter دقیقاً چیست

OpenRouter خودش مدل نمی‌سازد؛ یک بازار است که صدها مدل از ده‌ها ارائه‌دهنده را پشت یک API جمع می‌کند. بعضی از این ارائه‌دهنده‌ها نسخه‌ای از مدلشان را بدون هزینهٔ توکن باز می‌گذارند — معمولاً برای معرفی یک مدل باز تازه، استفاده از ظرفیت خالی سرور یا جمع کردن بازخورد. همان نسخه‌ها با پسوند :free در فهرست می‌نشینند.

پولش را کسی می‌دهد، فقط نه شما. و چون پرداختی در کار نیست، سه ویژگی همیشگی دارند: سقف سخت‌گیرانهٔ تعداد درخواست، بی‌ثباتی در دسترس بودن — مدل ممکن است یک روز حذف یا پولی شود — و سیاست دادهٔ متفاوت با نسخهٔ پولی. در زمان نگارش، سقف مشترک خود OpenRouter برای این گروه حدود ۲۰ درخواست در دقیقه و ۱۰۰۰ درخواست در روز برای هر حساب بود و این سقف بین همهٔ کاربران آن حساب تقسیم می‌شد.

هیچ‌کدام از این‌ها مدل رایگان را بی‌ارزش نمی‌کند. فقط مشخص می‌کند برای چه ساخته شده: تمرین و کنجکاوی، نه محصولی که باید هر روز صبح بالا بیاید.

چرا از درگاه نِت اَرز عبور نمی‌کنند

ما هم مدتی همین نسخه‌ها را جلو می‌گذاشتیم: ۲۴ مدل با پسوند :free روی فهرست بود و هزینهٔ توکنشان صفر ثبت می‌شد. از ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ همه را غیرفعال کردیم.

دلیلش یک جملهٔ ساده است: آن مدل‌ها روی ظرفیت مشترک ارائه‌دهنده بودند و وسط کار خطا می‌دادند. تصویر واقعی‌اش این بود که ربات تلگرام یک مشتری، رأس ساعت شلوغ شب جواب نمی‌داد و او فکر می‌کرد کد خودش ایراد دارد. ما نمی‌توانستیم پشت چیزی بایستیم که تحویلش دست ما نبود، پس فروشش را متوقف کردیم.

قول برگشتشان را هم نمی‌دهیم. اگر روزی ظرفیتی پیدا شود که در ساعت شلوغ هم سر پا بماند، در همین صفحه و در فهرست مدل‌ها می‌نویسیم. تا آن روز، هر درخواستی به شناسه‌ای که به :free ختم می‌شود، با خطای مدل ناشناخته برمی‌گردد.

سه راهی که پیش رویتان است

بسته به اینکه چه می‌خواهید، یکی از این سه راه منطقی است:

راه چهارمی هم هست که پیشنهاد نمی‌کنیم: کلیدهای «رایگان» که در کانال‌ها دست‌به‌دست می‌شوند. آن کلیدها معمولاً متعلق به حساب شخص دیگری هستند، هر لحظه باطل می‌شوند و مصرفشان به نام شما ثبت نمی‌شود.

جایگزین امروز: مدل‌هایی که هست و کار می‌کند

جای آن ۲۴ مدل را چیزی گرفته که از آن قابل اتکاتر است: مدل‌هایی که پول می‌گیرند، ولی آن‌قدر کم که برای تمرین و نمونه‌سازی عملاً به چشم نمی‌آید. این چهار تا همین امروز روی درگاه فعال‌اند:

برای اینکه عدد داشته باشید: یک هفته آزمایش دستی یک ربات پاسخ‌گو — حدود ۲۰۰ درخواست، ۲۸۰ هزار توکن ورودی و ۷۰ هزار توکن خروجی — روی ردیف‌های اول این جدول کمتر از یک‌دهم دلار درمی‌آید. انتخاب مدل برای هر کار را در راهنمای انتخاب مدل و مقایسهٔ نرخ‌ها را در مقایسهٔ قیمت API مدل‌ها جدا کرده‌ایم؛ قیمت لحظه‌ای هم در کاتالوگ مدل‌ها است.

الگوی عملی: یک زنجیرهٔ جایگزین به‌جای یک نام ثابت

درسی که از دورهٔ مدل‌های رایگان ماند این است که نام مدل را در کد ثابت نکنید. مدل‌ها بازنشسته می‌شوند، ارزان‌تر می‌شوند و جایشان را نسخهٔ تازه‌تر می‌گیرد. الگوی سالم این است که یک فهرست کوتاه از مدل‌های قابل قبول داشته باشید و اگر اولی جواب نداد، سراغ بعدی بروید. چون درخواست ناموفق در نِت اَرز هزینه‌ای ندارد، این الگو هزینهٔ پنهان نمی‌سازد.

from openai import OpenAI, APIStatusError

client = OpenAI(base_url="https://netarz.ir/api/ai/v1", api_key="sk-ntz-v1-...")

# Cheapest first, a sturdier model as the fallback. Keep this list in config.
CANDIDATES = ["openrouter/mistralai/mistral-nemo", "gpt-5-nano"]

def ask(messages):
    for model in CANDIDATES:
        try:
            r = client.chat.completions.create(model=model, messages=messages, max_tokens=300)
            return model, r.choices[0].message.content
        except APIStatusError as e:
            # 429 = rate limit; 404/503 = model retired or busy
            if e.status_code in (404, 429, 503):
                continue
            raise
    raise RuntimeError("no model answered")

used, text = ask([{"role": "user", "content": "یک عنوان کوتاه برای این متن: ..."}])
print(used, text)

فهرست زندهٔ مدل‌های فعال را هم می‌توانید از مسیر /models بگیرید؛ جزئیات این مسیر و بقیهٔ اندپوینت‌ها در مستندات فنی آمده است.

محدودیت‌هایی که پیش از طراحی باید بدانید

چند چیز هست که اگر ندانید، ساعت‌ها وقتتان را می‌گیرد. مدل‌های کوچک‌تر پنجرهٔ زمینهٔ کوچک‌تری دارند و پرامپت‌های بلند با خطا برمی‌گردند؛ پیش از طراحی، طول واقعی ورودی خودتان را اندازه بگیرید. فراخوانی ابزار و خروجی JSON ساخت‌یافته در همهٔ مدل‌ها یکسان پشتیبانی نمی‌شود، پس اگر گردش کارتان به این دو وابسته است، اول همان را روی مدل کاندیدا تست کنید. ورودی تصویر هم فقط روی بخشی از فهرست فعال است و در ستون قابلیت‌های صفحهٔ مدل‌ها مشخص شده.

هر حساب سقف تعداد درخواست در دقیقه دارد؛ برای پردازش انبوه، درخواست‌ها را صف کنید و بین آن‌ها فاصله بگذارید. و در نهایت، در دسترس بودن هر مدل به ارائه‌دهندهٔ اصلی وابسته است: اگر سازنده مدلی را بازنشسته کند، از فهرست ما هم حذف می‌شود. همین یک نکته، دلیل کافی است که شناسهٔ مدل را در تنظیمات برنامه نگه دارید نه در دل کد.

کیفیت فارسی: یک هشدار که به‌کارتان می‌آید

مدل‌های باز کوچک در فارسی نوسان دارند و گاهی وسط پاسخ به انگلیسی یا چینی برمی‌گردند. سه کار این را تا حد زیادی حل می‌کند: در پیام سیستم صریح بنویسید که پاسخ فقط فارسی باشد، سقف خروجی را با max_tokens ببندید چون بعضی مدل‌های باز تمایل به پرحرفی دارند، و پیش از تصمیم بیست نمونهٔ واقعی از کار خودتان را به دو سه مدل بدهید و خروجی‌ها را کنار هم بگذارید. آن آزمایش نیم‌ساعته از هر جدول مقایسه‌ای — از جمله جدول همین مقاله — برای پروژهٔ شما معتبرتر است.

اگر خروجی قرار است مستقیم جلوی چشم مشتری برود، از همان اول روی مدل یکدست‌تر حساب کنید. تفاوت هزینه در این اندازه ناچیز است و تفاوت آبروی متن، نیست.

چطور مطمئن شوید یک مدل همین حالا در دسترس است

فهرست مدل‌ها در هر مقاله‌ای — از جمله همین یکی — تاریخ مصرف دارد. ارائه‌دهنده‌ها مدل قدیمی را بازنشسته می‌کنند، قیمت‌ها عوض می‌شود و نسخهٔ تازه جای قبلی را می‌گیرد. پس به‌جای اعتماد به یک نام ثابت، پیش از هر تصمیمی فهرست زنده را بگیرید:

curl https://netarz.ir/api/ai/v1/models \
  -H "Authorization: Bearer sk-ntz-v1-..."

پاسخ این درخواست دقیقاً همان چیزی است که در آن لحظه می‌توانید صدا بزنید. هر شناسه‌ای که در این فهرست نباشد — هر جای دیگری که دیده باشید — برای شما کار نمی‌کند و خطای «مدل پیدا نشد» می‌گیرید. اگر ترجیح می‌دهید همین را در مرورگر ببینید، صفحهٔ فهرست مدل‌ها همان داده را با قیمت تومانی هر مدل نشان می‌دهد.

یک عادت ساده که به‌کارتان می‌آید: ماهی یک بار این فهرست را با نام مدل‌هایی که در کدتان نوشته‌اید مقایسه کنید. بازنشسته شدن یک مدل معمولاً از قبل اعلام می‌شود، ولی اگر کسی آن اعلان را نبیند، اولین جایی که خبردار می‌شود وسط کار مشتری است.

از کجا شروع کنید

سه قدم: در صفحهٔ درگاه هوش مصنوعی یک پروژه و یک کلید دسترسی (API Key) بسازید، اعتبار را به تومان شارژ کنید — حداقل شارژ ۱۰۰ هزار تومان است و مالیات بر ارزش افزوده هنگام پرداخت جداگانه نشان داده می‌شود — و در کد فقط base_url را عوض کنید. بقیهٔ کدی که برای OpenAI نوشته‌اید دست‌نخورده کار می‌کند. جزئیات پرداخت ریالی و ساختار پروژه‌ها و کلیدها در API هوش مصنوعی با پرداخت ریالی آمده است.

روی هر کلید یک سقف هزینه بگذارید تا یک حلقهٔ اشتباه در کد، اعتبارتان را یک‌شبه تمام نکند. و اگر کاربری شما اصلاً برنامه‌نویسی نیست و فقط می‌خواهید خودتان با یک رابط چت گفتگو کنید، اشتراک ماهانه هم ارزان‌تر است و هم ساده‌تر؛ اشتراک‌ها در دستهٔ اکانت هوش مصنوعی جدا از API در دسترس است.